มะเขือแจ้

 

มะเขือแจ้ หรือมะเขือขื่น รู้จักกันดีในหมู่แม่ครัว หรือผู้นิยมอาหารประเภทน้ำพริก หรือส้มตำ เมื่อใดที่มีการตำน้ำพริก เช่น น้ำพริกกะปิ น้ำพริกปลาร้าชนิดต่างๆ มักเอา ลูกหรือผลมะเขือแจ้สุก  ปอกเอาแต่เปลือกนอกไม่รวมเมล็ด มาตำรวมกัน มีรสชื่นเล็กน้อย ทำให้รสชาติอร่อย อีกทั้งมีความเหนียว เคี้ยวหนึบๆ  เป็นที่ชื่นชอบของนักนิยมน้ำพริกหรือส้มตำ ทางเหนือใช้ใน ส้ามะเขือแจ้ (อาหารเหนือคล้ายผักยำ) บางท่านนิยมเอาเปลือกผลสุกมาหั่นเป็นชิ้น ๆ แช่น้ำปลารับประทานกับข้าว 

ในภาษากลาง  เรียกกันว่ามะเขือขื่น (คำว่าขื่น น่าจะหมายถึงรสเบื่อเมา ตรงกับทางเหนือเรียกว่า ฮึน) เป็นไม้ล้มลุก มีหนามสีแดง โคนต้นเนื้อไม้แข็ง ใบมีหลายรูปร่าง  ขอบใบหยักเว้า มีหนามแหลมตามเส้นกลางใบ แผ่นใบเรียบ สีเขียว ดอกออก ดอกเดี่ยวหรือเป็นช่อ 2-3 ดอกที่ซอกใบ ดอกสีม่วง มี 5 กลับ ผล สีเขียวเข้ม มีลายสีเขียวแทรกอยู่ ผลเมื่อสุกสีเหลือง ภายในมีเมือกสีเขียเข้ม ไม่นิยมรับประทานเพราะมีรสชาติขื่น

สรรพคุณตามตำรายาไทยกล่าวว่า มะเขือขื่น ขับเสมหะ แก้ไข้สันนิบาต แก้ไอ แก้น้ำลายเหนียว แก้ไอ ราก รสขื่นเอียน เปรี้ยวเล็กน้อย เป็นยาขับเสมหะและน้ำลาย ทำให้น้ำลายแห้ง แก้ไขสันนิบาต แก้น้ำลายเหนียว กระทุ้งพิษไข้ แก้ไข้ที่มีพิษตัวร้อน ใช้ปรุงกับยาอื่นแก้กามตายด้าน (1)

สรรพคุณตามตำรายาล้านนา ใช้ทั้งราก และ ผล ทั้งภายนอก ภายใน ภายใน (2,3) ใช้ยาผสมในยา แก้ไข้ ร้อนใน ร้อนนอกหนาวใน ผิวหนังเป็นไฟ หรือมือเท้าเย็นไม่อยากน้ำ  ไข้เรื้อรัง แก้พิษตุ่มลี้ ยาลมสรรพลม ยาบำรุง

ตำรับส่วนใหญ่เป็นยาบำรุงร่างกาย ทำให้มีกำลังแรง เป็นยาอายุวรรณะ ยารักษาโรคสรรพโรค เช่นนิ่ว หนองใน

Ø ตัวอย่างยาดองแก้ปวดหลังปวดเอว ยาไก่ดำ  เป็นยาแก้มะโหก (ปวดหลัง ปวดเอว) แรงนัก  ตำรานี้มีค่าสืบกันคนละ 50 บาทเนอ  ให้เอาจุมป๋าลาว (ลั่นทม) 1 พัน (หน่วยนับปริมาณ)  แก่นขี้เหล็ก 1 พัน รากตีนเป็ด 1 พัน  ลูกมะเขือแจ้ 1 พัน  ฟัก (ซอย) แล้วน้ำใส่หม้อเคี่ยวให้ขุ้นๆ (ข้นๆ) แล้วเอาเทียนตังห้า 5 บาท  พริกน้อย 5 บาท  ดีปลีหนักแถบปลายสลึง  ดอกจันทร์หนักแถบปลายสลึง  รากปิ๊ดปิวแดง (เจตมูลเพลิงแดง) หนักสองแถบปลายสลึง  รากมะเขือแจ้ดินแถบครึ่ง  ยาดำ 2 แถบครึ่ง  หัวขิงหนักแถบครึ่ง  ตำผงละเอียด  ใส่น้ำที่เคี่ยวนั้นผสมดีแล้ว  ปั้นเป็นลูกไว้กินจำเริญ  กับน้ำอุ่นก็ได้และดองสุรากิน  หายมะโหกเจ็บหลังเจ็บเอว  จะอ้วนท้วนตุ้ยดี  ถ้าว่าต่อแตนขบ (กัด)  เอายานี้ใส่หายทันใจยานี้วิเศษนักแลฯ

Ø ยามหาอุดม (4) รากป่านเถื่อน รากป่าน รากมะเขือแจ้ รากมะเขือบ้า รากถั่วฟ้า รากฝาแป้ง อ้อยดำ รากกล้วยตีบ กะนะเท่ากัน ตากแห้ง ตำผง ใส่น้ำอุ่น น้ำเหล้ากิน หายพยาธิทั้งมวล

Ø ตัวอย่างยาภายนอก ได้แก่ ยาแมงเคียนกินหัว (เชื้อรา) (4) ท่านหื้อเอาพริกน้อย ฮึนมะเขือแจ้ หอมเทียม บดเป็นผงใส่น้ำมันดินทาเทอะ หายแล

ดังนั้นจะเห็นว่ามะเขือแจ้ในทางล้านนา มีบทบาทสำคัญ ในด้านเป็นยา ไม่แพ้ทางการใช้ในอาหาร แต่ปัจจุบันนี้ ไม่ค่อยมีผู้รู้จักแล้ว จึงควรช่วยกันปลูก และ ลองนำมารับประทานดู

 

 

เอกสารอ้างอิง

1.      พรทิพย์ เติมวิเศษและคณะ ประมวลสรรพคุณสมุนไพรไทย 1, กรุงเทพมหานคร : สำนักงานกิจการโรงพิมพ์ องค์การทหารผ่านศึก, 2555. กรมพัฒนาการแพทย์แผนไทย และการแพทย์ทางเลือก และ กองทุนภูมิปัญญาการแพทยแผนไทย

2.      หนานดวงแก้ว สนินัด น.ธ. เอก. คัมภีร์มหาตำรายาเภสัช ฉบับเพชรรัตน์สุวรรณลานนาไทย แปล. ไม่ปรากฏปี พ.ศ.

3.      ตำรายาหริภุญชัย ไข้ร้อนในไข้ร้อนนอกหนาวใน. แปลโดยหมอเมืองหริภุญชัย. สำนักงานสาธารณสุขจังหวัดลำพูน. 2544.

4.      ตำรายาวัดคอกหมูป่า แปลโดยผู้เขียน

 

 

ปรึกษาเรื่องสมุนไพร/ภูมิปัญญาเพื่อสุขภาพได้ที่

คณะเภสัชศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่

e-mail:pharpost@gmail.com

www.pharmacy.cmu.ac.th

 

 

บทความโดย   รศ.ดร.ภญ.พาณี ศิริสะอาด

ภาพประกอบโดย สุภฎารัตน์ สุธีพรวิโรจน์

สกู๊ปพิเศษ
ข่าวเขียวมะกอก
เทียนตาตั๊กแตน..เครื่องเทศมีบทบาทสำคัญไม่น้อย นอกจากใช้ในอาหาร ยังใช้เป็นยาหลัก เช่น กลุ่มเครื่องเทศที่ใช้เป็นยา
ข่าวเขียวมะกอก
ผักผลไม้ห้าสีมีประโยชน์..การรับประทานผักและผลไม้หลากสี เป็นการช่วยให้ร่างกายได้รับประโยชน์จากสารอาหารในผักต่างชนิดกัน
ข่าวเขียวมะกอก
เสี้ยว..พืชตระกูล เสี้ยว ชื่อวิทยาศาสตร์ขึ้นต้นด้วย Bauhinia พบว่ามีอยู่ ถึง 500 ชนิด เป็นพืชพื้นถิ่นของเอเชีย Family Leguminosae ที่รู้จักกัน
ข่าวเขียวมะกอก
ใบบัวบกเป็นพืชที่เหมาะสำหรับเตรียมเป็นเครื่องดื่มและอาหารหรือเป็นผัก ช่วงอากาศร้อน ช่วงเที่ยง ถึงบ่ายสอง..
ข่าวเขียวมะกอก
ข่อยในตำรายา..ข่อย Streblus asper Lour. ตระกูล Moraceae เป็นไม้มีค่า นับแต่ในอดีตมา แต่ปัจจุบัน ไม่ค่อยมีการนำมาใช้ประโยชน์ ข่อยที่มีกล่าวเล่าขานถึงคุณประโยชน์
ทั้งหมด
บทความ / เรื่องน่ารู้
ข่าวเขียวมะกอก
KM กับสื่อดิจิทัล ผลงานเพื่อการเรียนการสอน..การนำแนวคิดการสื่อสารดิจิทัล มาเป็นกระบวนการพัฒนางานที่มีมิติหลากหลาย เป็นทิศทางที่มองมุ่งถึงประโยชน์..
ข่าวเขียวมะกอก
กิจกรรมเตรียมความพร้อมนักศึกษาชั้นปีที่ 1 ปีการศึกษา 2560 สู่รั้วเขียวมะกอก วันที่ 1 และ 3 สิงหาคม 2560 ณ ห้องสสี และห้องคอมพิวเตอร์ คณะเภสัชศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่"
ข่าวเขียวมะกอก
การเผยแพร่ความรู้สารเคมีอันตราย ในผลิตภัณฑ์ครัวเรือน..ผลิตภัณฑ์ใช้ในบ้านที่มีส่วนประกอบของสารเคมีอันตราย นับเป็นกลุ่มที่ต้องระวังความปลอดภัย ตั้งแต่การเลือกซื้อ วิธีการใช้ การเก็บรักษา และข้อควรระวัง
ข่าวเขียวมะกอก
โคกกระออม..ฤดูกาลนี้ ใบไม้เริ่มเปลี่ยนเป็นสีเหลือง ร่วงโรย เริ่มย่างเข้าสู่ฤดูร้อน มีต้นไม้ใบหญ้าบางชนิดเริ่มเจริญงดงาม ให้คุณประโยชน์แก่เรา
ข่าวเขียวมะกอก
"ยาแก้ห้าต้น" ในบรรดา ยาล้านนา ผู้รู้ได้กล่าวไว้ว่า ยาแม่หรือยาหลักที่ควรมีไว้ ได้แก่ ยาแก้ห้าต้น ยาศรีมูลน้อย ยาศรีมูลหลวง ยาตรัสสมูล ..
ทั้งหมด
ผู้สนใจเข้าศึกษา

PHARMACY@CMU

คณะเภสัชศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่

Copyright © 2015 Faculty of Pharmacy Chiang Mai University, All rights reserved.
by Information Technology Service Center

Faculty of Pharmacy Chiang Mai University
239, Suthep Road, Muang District, Chiang Mai
Thailand, 50200

ติดต่อสอบถาม โทรศัพท์  053-944342-3  โทรสาร  053-944390