เป็นไม้ยืนต้นขนาดกลาง ใบกลมโต หนาหยาบกว่าใบมะเดื่อ หยาบชนิดที่มีการใช้ถูปลาไหล ดอกขาวเป็นช่อ เมื่อเวลาติดผล จะมีสีเหลืองรสหวาน ใช้กินเล่นสำหรับเด็กๆ เมื่อติดเมล็ด จะเป็นลูกกลมแข็งขนาดเมล็ดพริกไทยร่อน สีขาว เกิดตามพื้นราบและป่าเบญจพรรณ เนื้อไม้ใช้ทำกระดาษ ทำเป็นสมุดเรียกสมุดข่อย หรือเรียกว่าสมุดไทย ข่อยมีฤทธิ์เบื่อเมา ใช้ฆ่าแมลงได้ กันปลวกและสัตว์อื่นมาทำลายได้ดี อยู่ได้หลายสิบปี กิ่งก้านสดๆ

ชาวอินเดียนำมาทำเป็นไม้สีฟัน  ทำให้ฟันทน สำหรับเวลาที่ฟันมีปัญหา อาจนำมาอม แต่เอาส่วนกิ่งที่ไม่มียาง ยางของมันฆ่าแมลงได้ด้วย เนื้อไม้เขาในสมัยโบราณ นิยมนำมาหั่นเป็นชิ้นเล็กๆตากแห้งใช้สูบเรียกว่าบุหรี่ขี้โย เปลือกไม้ข่อยใช้แก้ท้องร่วง รักษารำมะนาด รักษาแผล เมล็ด เข้ายาอายุวัฒนะ บำรุงธาตุ เจริญอาหาร ขับลมในสำไส้ ใบสดปิ้งรับประทานเป็นชา ใช้ระบายอ่อนๆ  เปลือก ใช้ดับพิษร้อนในกระดูกและเอ็นแก้โรคผิวหนัง นอกจากนี้ เอามาหุงเป็นน้ำมัน ใช้ทาแก้ริดสีดวงทวารได้ดี จะเห็นสารพัดประโยชน์ของข่อย

ในตำราใบลาน ใช้ข่อย เข้าตำรับยาในการรักษาได้หลายทาง จากใบลาน 5 เล่มได้พบตำรับยารักษา 53 ตำรับ มีการใช้ส่วนต่าง ๆ ของข่อย ส่วนมากใช้ ใบ มากถึง 26 ตำรับ รองลงมาได้แก่ ราก และ เปลือก นอกนั้นได้แก่ กาฝาก ยอดข่อย กิ่ง  ยางข่อย ถ่านไฟข่อย แก่นไม้ และเม็ดในข่อย

การใช้ใบข่อย ใช้ในโรคขาง ไข้ ปวดหัว เลือดข้น เลือดเป็นก้อน เลือดไม่เดิน ขับลม ลมท้องเต้น ลมเกี่ยวดำ ลมเสียบพิษ ท้องเสีย บิด เป็นถีบ ยาแก้ ฝี สาน แก้กินผิด เข้าตำรับมหาปิ๊ดจะคาตหลวง ยาบำรุงกำลัง และ สันนิบาต ส่วนเปลือก ใช้เข้ายาวัวควายเป็นโรคห่า (อหิวาต์) ปวดฟัน รากฟันเสีย เป็นลมในท้อง ไข้ร้อนเนื้อ ไข้เหงื่อไม่ออก และ เข้าตำรับยา ทำให้ตาแจ้ง ส่วน ราก เข้ายาขาง ไข้ เหงื่อไม่ออก ไข้ปวดเนื้อตัว และตำรับยาสำหรับผู้มีกำลังน้อย ส่วนยางข่อย ใช้ในตำรับยา รักษาฟันได้แก่ ยาแม่เขี้ยว ส่วนแก่นไม้ เข้ายากำลังแรง แก้เกี่ยว แก้เย็น ส่วนกาฝากไม้ข่อย ใช้รักษาโรคสานมุตขึด ลมกระด้าง ลุกนั่งลำบาก ยอดข่อย ใช้รักษาลมขึ้น ปวดหัวออกตา ส่วนเมล็ดข่อย ใช้เข้ายาแก้ผอมแห้งแรงน้อย ส่วนถ่านไฟไม้ข่อย ใช้ขับของร้ายในท่าน (อาจหมายถึงใช้ในพิธีกรรมขับสิ่งชั่วร้ายที่เข้าในตัวผู้ป่วย)

จากการวิเคราะห์ตำรับยา ข่อยนำมาใช้ทั้งในลักษณะแก้อาการทางเลือด และ ลม ใช้รักษาอาการ ทั้งร้อน หรือเย็น แก้อาการทางร้อนซึ่งอาจหมายถึงมีสรรพคุณเสมอร้อนและเย็น เช่น แก้โรคขาง ไข้ ฝีสาน อาการทางเย็น เช่นแก้เกี่ยว แก้เย็น นอกจากนี้ อาจใช้ด้วยสรรพคุณของยาเอง เช่น รักษาโรคอหิวาต์ ฆ่าเชื้อในปาก หรือรักษาแม่เขี้ยว 

    การนำข่อยมาใช้ประโยชน์ จึงขึ้นกับบริบทของตำรับยาที่ใช้รักษาและอาการของผู้ป่วยเป็นสำคัญ แม้ปัจจุบัน การใช้ข่อย อาจมีน้อยลง แต่ในชนบทห่างไกล ยังนิยมใช้ข่อยเป็นยา เพราะหาได้ไม่ยาก แต่ปัจจุบัน จะเริ่มลดบทบาทลง เพราะความนิยมใช้แผนใหม่ในการรักษามากกว่า อีกทั้ง ข่อยเริ่มร่อยหรอลงในธรรมชาติ อย่างไรก็ดี การได้รู้จักข่อย ก็ยังไม่สายที่จะเริ่มศึกษาค้นคว้า และอนุรักษ์ไว้ ให้เป็นสมุนไพรประจำหมู่บ้าน

 

 

 

ปรึกษาเรื่องสมุนไพร/ภูมิปัญญาเพื่อสุขภาพได้ที่

คณะเภสัชศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่

e-mail:pharpost@gmail.com

www.pharmacy.cmu.ac.th

 

 

บทความโดย  รศ.ดร.ภญ.พาณี ศิริสะอาด

ภาพประกอบโดย สุภฎารัตน์ สุธีพรวิโรจน์

สกู๊ปพิเศษ
ข่าวเขียวมะกอก
ใบบัวบกเป็นพืชที่เหมาะสำหรับเตรียมเป็นเครื่องดื่มและอาหารหรือเป็นผัก ช่วงอากาศร้อน ช่วงเที่ยง ถึงบ่ายสอง..
ข่าวเขียวมะกอก
ข่อยในตำรายา..ข่อย Streblus asper Lour. ตระกูล Moraceae เป็นไม้มีค่า นับแต่ในอดีตมา แต่ปัจจุบัน ไม่ค่อยมีการนำมาใช้ประโยชน์ ข่อยที่มีกล่าวเล่าขานถึงคุณประโยชน์
ข่าวเขียวมะกอก
ผักบุ้ง..หรือ Ipomoea aquatica Forssk. เป็นที่รู้จักกันดี ในมื้ออาหารไทย เช่น ใช้ลวก นึ่ง แกล้มน้ำพริกกะปิ ใช้ผักบุ้ง ฉาบน้ำมัน ขดเป็นวง ราดด้วยน้ำกะทิข้นๆ
ข่าวเขียวมะกอก
สมุนไพรที่เป็นคู่กัน ..ในตำรับยาล้านนา ปรากฏการใช้สมุนไพรเข้าคู่กันหลายคู่ เช่น ผักแคบ (ผักตำลึง) และผักเข้า (ฟักข้าว) ดังเช่นตำรับยา
ข่าวเขียวมะกอก
มะเขือแจ้..หรือมะเขือขื่น รู้จักกันดีในหมู่แม่ครัว หรือผู้นิยมอาหารประเภทน้ำพริก หรือส้มตำ เมื่อใดที่มีการตำน้ำพริก เช่น น้ำพริกกะปิ น้ำพริกปลาร้าชนิดต่างๆ ..
ทั้งหมด
บทความ / เรื่องน่ารู้
ข่าวเขียวมะกอก
กิจกรรมเตรียมความพร้อมนักศึกษาชั้นปีที่ 1 ปีการศึกษา 2560 สู่รั้วเขียวมะกอก วันที่ 1 และ 3 สิงหาคม 2560 ณ ห้องสสี และห้องคอมพิวเตอร์ คณะเภสัชศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่"
ข่าวเขียวมะกอก
การเผยแพร่ความรู้สารเคมีอันตราย ในผลิตภัณฑ์ครัวเรือน..ผลิตภัณฑ์ใช้ในบ้านที่มีส่วนประกอบของสารเคมีอันตราย นับเป็นกลุ่มที่ต้องระวังความปลอดภัย ตั้งแต่การเลือกซื้อ วิธีการใช้ การเก็บรักษา และข้อควรระวัง
ข่าวเขียวมะกอก
โคกกระออม..ฤดูกาลนี้ ใบไม้เริ่มเปลี่ยนเป็นสีเหลือง ร่วงโรย เริ่มย่างเข้าสู่ฤดูร้อน มีต้นไม้ใบหญ้าบางชนิดเริ่มเจริญงดงาม ให้คุณประโยชน์แก่เรา
ข่าวเขียวมะกอก
"ยาแก้ห้าต้น" ในบรรดา ยาล้านนา ผู้รู้ได้กล่าวไว้ว่า ยาแม่หรือยาหลักที่ควรมีไว้ ได้แก่ ยาแก้ห้าต้น ยาศรีมูลน้อย ยาศรีมูลหลวง ยาตรัสสมูล ..
ข่าวเขียวมะกอก
Congratulations! Rx?46..คณะเภสัชศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ ขอแสดงความชื่นชมยินดีต่อบัณฑิตและผู้ปกครอง ในโอกาสรับพระราชทานปริญญาบัตร มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ ครั้งที่ 50 วันที่ 25 มกราคม?2559 ..
ทั้งหมด
ผู้สนใจเข้าศึกษา

PHARMACY@CMU

คณะเภสัชศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่

Copyright © 2015 Faculty of Pharmacy Chiang Mai University, All rights reserved.
by Information Technology Service Center

Faculty of Pharmacy Chiang Mai University
239, Suthep Road, Muang District, Chiang Mai
Thailand, 50200

ติดต่อสอบถาม โทรศัพท์  053-944342-3  โทรสาร  053-944390