ผักดีด สมุนไพรล้านนา..คำว่าผัก ที่เข้าทางยาพื้นบ้าน มีอยู่มากหลาย เช่น ผักกูดหลวง ผักกันเถิง (คันทรง) ผักยุ่ง (หญ้าผมยุ่ง) ผักเข้า (ฟักข้าว) ผักเค็ด ผักจิก ผักแคบ (ตำลึง) ผักชี ผักตบ ผักตีนรุ้ง ผักเทิ่ง ผักบุ้ง ผักบุ้งปิง ผักปรัง..

คำว่าผัก ที่เข้าทางยาพื้นบ้าน มีอยู่มากหลาย เช่น ผักกูดหลวง ผักกันเถิง (คันทรง) ผักยุ่ง (หญ้าผมยุ่ง) ผักเข้า (ฟักข้าว) ผักเค็ด ผักจิก ผักแคบ (ตำลึง) ผักชี ผักตบ ผักตีนรุ้ง ผักเทิ่ง ผักบุ้ง ผักบุ้งปิง ผักปรัง ผักปังแป้ ผักเปลว ผักเผ็ด ผักเฮือด ผักปอด ผักส้มเสี้ยน ผักสาบ ผักอี่ฮึม ผักหนอก ผักหนาม ผักหมแดง ผักหละ (ชะอม) ผักหวาน ผักแว่น และ ผักดีด สำหรับผักดีด ภาคกลางเรียก ต้อยตั่ง หากเป็นคนล้านนา อาจมีหมายความถึง ต้นต้อยติ่ง เป็นพืช ในตระกูลมะเขือ แต่หมอยารู้จักว่าผักดีด ไม่ใช่ต้อยติ่ง เป็นคนละต้นกัน คือต้นยาที่มีค่า (Solanum spirale Roxb.) หรืออาจเรียกว่า “ไม้กลัดแข้งม้า”  ผักดีด เป็นพืชที่หายากขึ้น แต่เป็นสมุนไพรล้านนาที่สำคัญ โดยหลักใช้ รากแก้กินผิด แก้มะเร็งคุต (ไมเกรน) ใช้ใบกอบ (คอบ) ฝีสาน ผักดีด ออกเป็นพุ่ม สูงราว 2-3 เมตร ใบออกตรงข้าม ขอบใบเรียบดอกสีขาว ผลออกเป็นกระจุกรูปไข่ เมื่อสุกสีแดง พบในป่า หรือปลูก ในลาว เวียดนามตอนเหนือ และอินเดีย ส่วนที่ใช้เป็นยา คือใบ ในแพทย์พื้นบ้านเวียดนาม (1) ใช้กรณีปวดท้อง ขนาดที่ใช้ ต่อวัน คือ 6-12 กรัม (ใบแห้ง) ต้มกิน 

ในจีน (2) พบที่มณฑลยูนาน ชื่อเรียกในจีนคือ ต้นขมมาก พบตามริมแม่น้ำ ในระดับความสูง 220=500 cm เหนือระดับน้ำทะเล ใกล้หมู่บ้าน หรือมีการปลูก และเก็บเกี่ยวในช่วงฤดูร้อน เก็บเกี่ยวโดยนำมาตัดเป็นท่อน ๆ และทำให้แห้ง รสชาติจะเย็น ขม ใช้แก้ร้อนใน ถอนพิษไข้ ขับไล่ความชื้น และแก้ไข้หวัด ไอและเจ็บคอ ปวดท้อง มาลาเรีย แก้บิด กระเพาะปัสสาวะอักเสบ ปวด รูมาติสซี่ม การปวดบวม ผลการศึกษาพบว่ามีสารประกอบในใบเป็นแอลคาลอยด์ เปลือกราก และท่อลำเลียงน้ำ เป็นไกลโคไซด์

การใช้ในตำรับยาล้านนาหรือใบลาน (3) มีการใช้ในตำรับยาทั้งสิ้น 24 ตำรับ มีการใช้เป็นไปทางเดียวกัน โดย ใช้ราก สำหรับอาการอาหารผิดสำแดง หรือเรียกว่าแก้กินผิด ดังนี้

  • ยาแก้ไข้เด็กเป็นพิษ เอาใส้เดือนเผาไฟแช่น้ำ  เอารากผักดีดตัดใส่น้ำข้าวจ้าวกินฯ
  • ยาเด็กไข้ขะเม่น ยึกๆยักๆให้เอารากผักดีด  รากผักหวานบ้าน  รากหญ้าขัดมอน  รากลับมืนน้อย  ข้าวจ้าวสาร  ฝนตกน้ำเผาขางสู่กินหาย  ป้ากหนึ่ง (ตำรับยาหนึ่ง) เด็กขี้เป็นเลือด  เอากระโล้งมะปิน (กะลาของมะตูม) หญ้าผากควาย  หญ้าแพทย์  ข้าวจ้าวเปลือก ต้มกิน
  • ยาลูกอ่อน    ละอ่อนเป็นขึ้นให้เอามะหนิ้วหมู (หญ้าแห้วหมู)  ผักหนอก (บัวบก) ตำใส่น้ำผึ้งกิน  ป้ากหนึ่ง (ตำรับหนึ่ง) ลูกอ่อนไข้เอารากหญ้าขัด  รากผักดีด  ลับมืน  รากหญ้าผากควาย  ผาแป้ง  หัวมะหนิ้วหมู อ้อยดำต้มกิน  ป้ากหนึ่งลูกอ่อนกินข้าวฮาก (อาเจียน)ให้เอาทรายกลางน้ำมาคั่วจนแดงๆ สู่น้ำแล้วฝนขางแค่งแคะใส่  แล้วเผาขางสุ่ให้กินทั้งแม่และลูกด้วยฯ
  • ยาแก้กินอาหารผิด   ให้เอารากผักดีด  รากผักหวานบ้าน  รากมะลิซ้อน  ไม้ฝาง  เขากวาง  จันทร์ขาว-ขาวแดง  ฝนใส่น้ำข้าวจ้าวกินฯ
  • ยาเจ็บหัวมะเร็งคุต   เอารากผักขมแดง  หัวถั่วปู  รากผักดีด  รากผักหวานบ้าน  ฝนใส่น้ำข้าวจ้าวกินหายฯ
  • ยาแก้กินผิดสาบผิด   จักไค (ตะไคร้) 3 กลีบ  ผักดีด 3 หาง  หญ้าผากควาย 3 กลีบ  ปลีหมากตายพราย  แช่น้ำข้าวจ้าวสารกินฯ
  • ยาตัดรากไข้ลมสะป๊ะ (สรรพะ) เอารากง้วนหมู  รากแตงสั้งอันขาวนั้น  รากผักดีด  ฝนใส่น้ำข้าวจ้าวกินฯ
  • ป้ากหนึ่ง (ตำรับยาหนึ่ง) ขางตกท้องเอาจอยนาง (ย่านาง)  รากผักชำ  รากผักดีด  รากลิงจ่อนฝนน้ำจ้าวกิน

ดังยกตัวอย่างมานั้น จะเห็นว่าการใช้ประโยชน์จากผักดีด สอดคล้องกันทั้งระดับสากล และ ในใบลาน โดยนำมาใช้แก้อาการไข้ ร้อนใน และ อาหารผิดสำแดง สมควรปลูกเพื่ออนุรักษ์ไว้ให้ลูกหลานได้รู้จักดีกว่า

 

เอกสารอ้างอิง

  1. Nguyen Van Duong, Medicinal Plants of Vietnam, Cambodia and Lao. Library of Congress, 1993.
  2. Illustrated Hand Book for Medicinal Materials from Nature in Yunan.VolII. 2007.
  3. ใบลานแปล จากหนานดวงแก้ว สนินัด น.ธ. เอก, คัมภีร์มหาตำรายาเภสัช ฉบับเพชรรัตน์สุวรรณลานนาไทย

 

บทความโดย   รศ.ดร.ภญ.พาณี ศิริสะอาด

ภาพประกอบโดย สุภฎารัตน์ สุธีพรวิโรจน์

สกู๊ปพิเศษ
ข่าวเขียวมะกอก
ว่านหางช้าง..ชื่อว่าว่าน นอกจากจะใช้เป็นพืชทางสิริมงคล เป็นไม้ประดับ หรือเป็นพืชที่ประดับตกแต่งให้ความสวยงาม ยังมีประโยชน์ทางยา
ข่าวเขียวมะกอก
ผักดีด สมุนไพรล้านนา..คำว่าผัก ที่เข้าทางยาพื้นบ้าน มีอยู่มากหลาย เช่น ผักกูดหลวง ผักกันเถิง (คันทรง) ผักยุ่ง (หญ้าผมยุ่ง) ผักเข้า (ฟักข้าว) ผักเค็ด ผักจิก ผักแคบ (ตำลึง) ผักชี ผักตบ ผักตีนรุ้ง ผักเทิ่ง ผักบุ้ง ผักบุ้งปิง ผักปรัง..
ข่าวเขียวมะกอก
นางแย้ม เป็นไม้พุ่ม มีชื่อวิทยาศาสตร์ คือ Clerodendrum chinense (Osbeck) Mabb.อยู่ภายใต้วงศ์ Ajugoideae พบว่า พืชกลุ่มนางแย้มมี 150 ชนิด
ข่าวเขียวมะกอก
หญ้าจิยอบ..ไมยราบ (Mimosa pudica L.) ทางเหนือเรียกหญ้าจิยอบ มีความหมายคือเมื่อแตะ (จิ) ถูกพืชนี้ จะทำให้ใบพืชหดลีบตัว
ข่าวเขียวมะกอก
ดอกไม้เป็นยา..ในชีวิตประจำวัน ของคนล้านนา จะผูกพันกับวัด ในทุกวันพระ การทำบุญที่วัด นอกจากใส่บาตร
ทั้งหมด
บทความ / เรื่องน่ารู้
ข่าวเขียวมะกอก
KM กับสื่อดิจิทัล ผลงานเพื่อการเรียนการสอน..การนำแนวคิดการสื่อสารดิจิทัล มาเป็นกระบวนการพัฒนางานที่มีมิติหลากหลาย เป็นทิศทางที่มองมุ่งถึงประโยชน์..
ข่าวเขียวมะกอก
กิจกรรมเตรียมความพร้อมนักศึกษาชั้นปีที่ 1 ปีการศึกษา 2560 สู่รั้วเขียวมะกอก วันที่ 1 และ 3 สิงหาคม 2560 ณ ห้องสสี และห้องคอมพิวเตอร์ คณะเภสัชศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่"
ข่าวเขียวมะกอก
การเผยแพร่ความรู้สารเคมีอันตราย ในผลิตภัณฑ์ครัวเรือน..ผลิตภัณฑ์ใช้ในบ้านที่มีส่วนประกอบของสารเคมีอันตราย นับเป็นกลุ่มที่ต้องระวังความปลอดภัย ตั้งแต่การเลือกซื้อ วิธีการใช้ การเก็บรักษา และข้อควรระวัง
ข่าวเขียวมะกอก
โคกกระออม..ฤดูกาลนี้ ใบไม้เริ่มเปลี่ยนเป็นสีเหลือง ร่วงโรย เริ่มย่างเข้าสู่ฤดูร้อน มีต้นไม้ใบหญ้าบางชนิดเริ่มเจริญงดงาม ให้คุณประโยชน์แก่เรา
ข่าวเขียวมะกอก
"ยาแก้ห้าต้น" ในบรรดา ยาล้านนา ผู้รู้ได้กล่าวไว้ว่า ยาแม่หรือยาหลักที่ควรมีไว้ ได้แก่ ยาแก้ห้าต้น ยาศรีมูลน้อย ยาศรีมูลหลวง ยาตรัสสมูล ..
ทั้งหมด

PHARMACY@CMU

คณะเภสัชศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่

Copyright © 2015 Faculty of Pharmacy Chiang Mai University, All rights reserved.
by Information Technology Service Center

Faculty of Pharmacy Chiang Mai University
Suthep Road, Suthep, Mueang, Chiang Mai
50200, Thailand

ติดต่อสอบถาม โทรศัพท์  053-944342-3  โทรสาร  053-944390

Get it on Google Play